Lạc quan tếu là gì? Phân tích tâm lý hành vi ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư chứng khoán

Trong bài viết này, DSC sẽ giới thiệu khái niệm về “Lạc quan tếu” trong chứng khoán, đây cũng là cuốn sách của Robert Shiller - Giáo sư Kinh tế tại Đại học Yale. Ông nguyên là Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh tế Mỹ năm 2005 và được xếp hạng trong số 100 nhà kinh tế có ảnh hưởng nhất trên thế giới.

Lạc quan tếu là gì?

Lạc quan tếu (Irrational Exuberance) là trạng thái hưng phấn quá mức của nhà đầu tư đối với giá trị tài sản, không dựa trên nền tảng thực tế mà xuất phát từ tâm lý đám đông và kỳ vọng phi lý. Thuật ngữ này được cựu Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Alan Greenspan đặt ra năm 1996, đồng thời là tên cuốn sách nổi tiếng của Robert Shiller - Giáo sư Kinh tế tại Đại học Yale và là một trong 100 nhà kinh tế có ảnh hưởng nhất thế giới.

>> Xem thêm: 5 cách kiểm soát tâm lý trong đầu tư chứng khoán

4 đặc điểm nhận biết lạc quan tếu

Nhà đầu tư nhận diện trạng thái lạc quan tếu trên thị trường thông qua 4 đặc điểm chính:

• Tính phi lý trong kỳ vọng: Niềm tin về giá tài sản tăng vượt xa giá trị nội tại, không tương xứng với các chỉ số kinh tế thực tế như doanh thu, lợi nhuận hay tăng trưởng GDP.
• Hiệu ứng tâm lý đám đông: Quyết định đầu tư bị chi phối mạnh bởi cảm xúc và hành vi của số đông, tạo ra hiệu ứng lây lan từ nhà đầu tư này sang nhà đầu tư khác.
• Bỏ qua tín hiệu rủi ro: Nhà đầu tư phớt lờ các chỉ số cảnh báo như P/E ratio cao bất thường, dòng tiền yếu, hay nền tảng kinh doanh không vững chắc của doanh nghiệp.
• Liên hệ trực tiếp với bong bóng đầu cơ: Lạc quan tếu thường xuất hiện như dấu hiệu báo trước của các bong bóng tài chính, khi giá tài sản tăng vọt rồi sụp đổ nhanh chóng.

Mối quan hệ với phân tích kỹ thuật

Nhiều lý thuyết được đưa ra trong cuốn sách này thuộc lĩnh vực tài chính hành vi hay kinh tế học hành vi. Tài chính hành vi được coi là một nhánh của phân tích kỹ thuật. (Trên thực tế, “phấn khích phi lý” được yêu cầu phải đọc trước khi tham gia kỳ thi Chartered Market Technician (CMT) vào năm 2011). Tài chính hành vi là nỗ lực để hiểu hành vi của các nhà đầu tư và tổ chức khi đầu tư vào cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản hoặc các loại chứng khoán khác. Điều gì thúc đẩy các cá nhân mua hoặc bán một chứng khoán? Làm thế nào để nhà đầu tư xử lý rủi ro hoặc thua lỗ? Tại sao bong bóng đầu cơ xuất hiện rồi vỡ? Có những thứ như tiền ngốc và tiền thông minh?

12 Yếu tố dẫn đến tâm lý lạc quan tếu

Robert Shiller xác định 12 yếu tố thành phần góp phần đẩy giá cổ phiếu lên mức phi lý trong giai đoạn 1995-2000:

Sự bùng nổ của tư bản và xã hội chủ nghĩa

Các quốc gia có nền tảng cộng sản và xã hội mở ra con đường tư bản chủ nghĩa, điển hình là Nga và Trung Quốc. Sự chuyển đổi này mở rộng quy mô thị trường đầu tư toàn cầu và thu hút dòng vốn mới.

Văn hóa và chính trị ủng hộ kinh doanh

George W. Bush thúc đẩy xã hội mang tính sở hữu bằng việc ủng hộ quyền sở hữu tài sản và cổ phiếu cho mọi tầng lớp. Shiller báo cáo rằng công chúng những năm 1990 coi trọng tiền bạc và thành công kinh doanh cao hơn so với những năm 1970.

Tinh thần kinh doanh và quyền chọn cổ phiếu

Việc thu hẹp quy mô doanh nghiệp và sự suy giảm của các liên đoàn lao động thúc đẩy mọi người tự nắm lấy vận mệnh tài chính. Các công ty gắn tiền lương với hiệu quả hoạt động và quyền chọn cổ phiếu, khuyến khích nhân viên quan tâm đến giá cổ phiếu.

Cắt giảm thuế thu nhập vốn

Đại hội Đảng Cộng hòa cắt giảm thuế thu nhập vốn năm 1997, tạo động lực mạnh mẽ cho hoạt động mua bán cổ phiếu và giữ lại lợi nhuận đầu tư.

Cuộc cách mạng công nghệ thông tin

Điện thoại di động xuất hiện đầu những năm 1980, Internet ra đời giữa những năm 1990 và phát triển nhanh chóng trong 5 năm sau đó. Nhà đầu tư coi cuộc cách mạng Internet như một sự thay đổi cuộc chơi, biện minh cho mức định giá cao của thị trường chứng khoán.

Chính sách tiền tệ và giao dịch phái sinh

Fed không can thiệp để ngăn chặn thị trường chứng khoán tăng mạnh từ năm 1995 đến năm 1999. Lãi suất chỉ tăng vào tháng 8 năm 1999. Fed khẳng định sẽ hỗ trợ nếu thị trường sụp đổ, tạo ra tâm lý "Fed put" (bảo hiểm ngầm từ Fed) cho nhà đầu tư.

Sự bùng nổ truyền thông kinh doanh

Sự gia tăng mạnh mẽ của các phương tiện truyền thông kinh doanh năm 1990 góp phần tạo nên sự quan tâm cho thị trường chứng khoán. Báo chí tạo các mục kinh doanh bóng bẩy để thu hút độc giả. Chương trình đầu tư Mad Money ra mắt năm 2005 là minh chứng cho xu hướng này.

Các nhà phân tích lạc quan quá mức

Zachs báo cáo khuyến nghị bán đối với 9,1% công ty trên thị trường năm 1989, giảm xuống chỉ còn 1% vào cuối năm 1999. Các nhà phân tích do dự khi đưa ra khuyến nghị bán vì lo ngại mất quan hệ tốt với doanh nghiệp.

Sự phát triển của các chương trình hưu trí

Sự suy giảm của các công đoàn và các ngành sản xuất lớn (đặc biệt là ô tô) góp phần vào xu hướng chuyển từ kế hoạch phúc lợi sang chương trình hưu trí cá nhân. Người lao động muốn kiểm soát quỹ hưu trí, dẫn đến việc tăng khả năng tiếp xúc với cổ phiếu.

Sự bùng nổ quỹ tương hỗ

Số lượng quỹ tương hỗ tăng gấp 10 lần từ năm 1982 đến năm 1998 (từ 340 lên 3.513 quỹ). Có thời điểm số lượng quỹ tương hỗ nhiều hơn cổ phiếu niêm yết trên NYSE. Tiền chuyển vào các quỹ tương hỗ từ 401K và các nhà đầu tư cá nhân tìm đường vào thị trường chứng khoán.

Lạm phát thấp tạo ảo tưởng thịnh vượng

Sau lạm phát cao những năm 1970, triển vọng lạm phát cải thiện đều đặn từ năm 1982. Nghiên cứu của Shiller phát hiện công chúng liên kết lạm phát thấp với sự thịnh vượng kinh tế và phúc lợi xã hội, thúc đẩy kỳ vọng tích cực đối với nền kinh tế.

Sự bùng nổ khối lượng giao dịch và văn hóa đánh bạc

Mức hoa hồng của các công ty môi giới giảm mạnh, giao dịch trực tuyến phát triển tạo điều kiện cho nhà đầu tư giao dịch thường xuyên hơn. Cờ bạc do chính phủ phê duyệt (xổ số) và cờ bạc thương mại ngày càng phổ biến, tạo xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn trong công chúng.

3 Yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư

Shiller xác định 3 yếu tố bổ sung khuếch đại hiệu ứng lạc quan tếu, thay đổi thái độ nhà đầu tư đối với cổ phiếu:

Cơ chế khuếch đại

Jeremy Siegel xuất bản cuốn "Stocks for the Long Run" năm 1994 củng cố quan điểm cổ phiếu là khoản đầu tư dài hạn an toàn. Tuy nhiên, S&P 500 đạt đỉnh khoảng 1.550 điểm năm 2000 và giao dịch dưới ngưỡng 2.000 vào đầu năm 2011, đồng nghĩa với 11 năm lợi nhuận âm cho nhà đầu tư mua và nắm giữ.

Sự tăng giá nhất quán của cổ phiếu thu hút dòng tiền mới, đẩy giá lên cao hơn nữa. Giá cao hơn dẫn đến nhiều tin tức hơn, nhiều tin tức dẫn đến nhiều tiền đầu tư hơn - một vòng xoáy phản hồi tích cực.

Yếu tố văn hóa

Truyền thông tin tức và tư duy thời đại mới biểu hiện rõ trên biểu đồ giá kỹ thuật. Các phương tiện truyền thông cạnh tranh thu hút sự chú ý của công chúng bằng những câu chuyện giật gân thay vì phân tích tẻ nhạt với số liệu.

Tư duy kinh tế thời đại mới xuất hiện ở mỗi chu kỳ bong bóng: tuyến đường sắt cuối những năm 1800, điện và ô tô những năm 1920, truyền hình những năm 1960, và Internet những năm 1990.

Yếu tố tâm lý

Con người có xu hướng quá tin vào niềm tin của mình và dựa vào trực giác khi đưa ra quyết định đầu tư. Nhà đầu tư đưa ra quyết định dựa trên những câu chuyện hay hoặc những câu chuyện có vẻ logic, không dựa trên dữ kiện được cân nhắc kỹ lưỡng.

Bởi vì mọi người lấy thông tin từ cùng một nguồn, có rất ít hành vi độc lập. Các cá nhân nhận được cùng một thông tin phản ứng theo cách giống nhau, tạo ra tâm lý bầy đàn (herd behavior).

Bài học cho nhà đầu tư Việt Nam

Tài chính hành vi giúp hiểu điều gì đang xảy ra trên thị trường, nhưng hiểu biết này không đảm bảo kiếm tiền. Thị trường tồn tại bất hợp lý lâu hơn rất nhiều so với khả năng kiên trì của nhà đầu tư.

Dù thị trường vận động trong vùng định giá "quá rẻ" hoặc "quá đắt", sự mất cân bằng có thể diễn ra trong thời gian dài hơn sức chịu đựng của nhà đầu tư nhỏ lẻ. Cổ phiếu bị định giá quá cao vào đầu năm 2000 và bị định giá thấp nghiêm trọng vào tháng 3 năm 2009 là minh chứng cho tính cực đoan của xu hướng định giá.

Giá trị của bất kỳ tài sản nào chỉ là mức giá ai đó sẵn sàng chi trả. Định giá được thiết lập hàng ngày khi cổ phiếu đổi chủ. Việc định giá cũng có xu hướng từ định giá quá cao sang định giá thấp hơn, tương tự như xu hướng giá cả.