Chứng khoán là gì? Phân loại và vai trò chứng khoán

Trong bối cảnh nền kinh tế hiện đại, việc tìm kiếm một kênh trú ẩn và gia tăng tài sản bền vững luôn là ưu tiên hàng đầu của mọi nhà đầu tư. Tuy nhiên, ranh giới giữa một nhà đầu tư thực thụ và một người "chơi" theo cảm tính thường rất mong manh, bắt nguồn từ việc thấu hiểu bản chất thị trường. 

Vậy thực chất chứng khoán là gì, cơ chế vận hành của sàn giao dịch trực tuyến ra sao và làm thế nào để tối ưu hóa lợi nhuận từ các loại tài sản như cổ phiếu hay trái phiếu? Bài viết dưới đây của DSC sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện từ định nghĩa cơ bản đến các chiến thuật thực chiến, giúp Quý nhà đầu tư vững vàng xây dựng nền tảng tài chính thịnh vượng.

Chứng khoán là gì?

Chứng khoán là một bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc một phần vốn của doanh nghiệp, tổ chức phát hành. Chứng khoán có thể là hình thức chứng chỉ, bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử.

Chứng khoán có thể được phân loại dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm:

• Theo hình thức: Chứng khoán có thể được phân thành chứng khoán ghi chép (chứng khoán không có hình thức vật chất) và chứng khoán có hình thức (chứng khoán có hình thức vật chất như cổ phiếu, trái phiếu,...).
• Theo tính chất: Chứng khoán có thể được phân thành chứng khoán nợ (trái phiếu) và chứng khoán vốn (cổ phiếu).
• Theo mục đích phát hành: Chứng khoán có thể được phân thành chứng khoán phát hành để huy động vốn và chứng khoán phát hành để chia lợi nhuận.

>> Xem thêm: Cổ phiếu ưu đãi là gì?

Chơi chứng khoán là gì?

"Chơi chứng khoán" thực chất là cách gọi phổ biến của hoạt động đầu tư chứng khoán. Đây là hình thức cá nhân hoặc tổ chức sử dụng nguồn vốn nhàn rỗi để mua bán các loại tài sản tài chính (như cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ...) được niêm yết trên sàn giao dịch theo đúng quy định của pháp luật.

Về cơ bản, nhà đầu tư sẽ dựa vào sự biến động giá của các loại tài sản này trên thị trường để thực hiện chiến thuật mua vào ở vùng giá thấp và bán ra khi giá tăng cao nhằm thu về lợi nhuận chênh lệch. Ngoài ra, nhà đầu tư còn có thể nhận được lợi nhuận từ cổ tức nếu doanh nghiệp kinh doanh có lãi.

Tuy nhiên, thị trường chứng khoán không phải là một trò chơi may rủi. Để chuyển từ "chơi" sang "đầu tư" thực thụ và hạn chế rủi ro "mất trắng" vốn, Quý nhà đầu tư cần trang bị cho mình một nền tảng kiến thức vững chắc và chiến lược giao dịch bài bản.

>> Xem thêm: Cách chơi chứng khoán cho người mới

Thị trường chứng khoán hoạt động như thế nào?

Thị trường chứng khoán vận hành như một sàn giao dịch trực tuyến, nơi dòng vốn được luân chuyển giữa người mua và người bán thông qua các bước cốt lõi sau:

• Nền tảng giao dịch: Mọi hoạt động mua bán cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ... đều được thực hiện 100% qua hệ thống Internet.
• Mở tài khoản tại Công ty Chứng khoán: Theo quy định, nhà đầu tư không thể giao dịch trực tiếp trên sàn mà phải qua trung gian là các công ty môi giới. Quý nhà đầu tư cần mở tài khoản chứng khoán để làm cầu nối đẩy lệnh lên hệ thống của Sở giao dịch.
• Cơ chế khớp lệnh: Hệ thống tự động ghép nối lệnh mua và lệnh bán dựa trên nguyên tắc ưu tiên về Giá và Thời gian. Khi hai mức giá trùng khớp, giao dịch sẽ được thực hiện thành công.
• Phí giao dịch: Mỗi lệnh khớp thành công thường chịu mức phí từ 0,1% - 0,35%. Việc lựa chọn các đơn vị có chính sách phí ưu đãi và hệ thống ổn định như DSC là yếu tố quan trọng giúp Quý nhà đầu tư tối ưu hóa lợi nhuận thực tế.

Lợi nhuận chứng khoán đến từ đâu?

Mục tiêu cốt lõi của mọi nhà đầu tư khi tham gia thị trường chính là tối ưu hóa nguồn vốn nhàn rỗi. Trong thực tế, lợi nhuận từ chứng khoán không chỉ đến từ một nguồn duy nhất mà là sự kết hợp của nhiều hình thức khác nhau tùy thuộc vào loại tài sản bạn nắm giữ.

Dưới đây là 3 loại hình chính để nhà đầu tư gia tăng tài sản:

Lợi nhuận từ chênh lệch giá (Capital Gains)

Đây là hình thức phổ biến nhất, thường được áp dụng bởi các nhà đầu tư theo trường phái giao dịch ngắn hạn (Swing Trading) hoặc đầu tư tăng trưởng. Lợi nhuận phát sinh khi bạn bán tài sản chứng khoán với mức giá cao hơn mức giá đã mua vào.

Công thức tính lợi nhuận thực tế được xác định như sau:

Lợi nhuận ròng = [(Giá bán - Giá mua) x Số lượng] - (Thuế + Phí giao dịch)

• Giá bán > Giá mua: Nhà đầu tư ghi nhận mức lãi.
• Giá bán < Giá mua: Nhà đầu tư ghi nhận mức lỗ (chưa tính các loại phí).

Lưu ý: Thuế và phí giao dịch là những yếu tố trực tiếp bào mòn lợi nhuận. Việc lựa chọn công ty chứng khoán có chính sách phí ưu đãi như DSC sẽ giúp Quý nhà đầu tư tiết kiệm tối đa chi phí vận hành danh mục.

Lợi nhuận từ cổ tức (Dividends)

Khi Quý vị sở hữu cổ phiếu của một doanh nghiệp, Quý vị chính thức trở thành cổ đông (chủ sở hữu) của công ty đó. Khi doanh nghiệp kinh doanh có lãi và trích một phần lợi nhuận sau thuế để chi trả cho các nhà đầu tư, khoản tiền này được gọi là cổ tức.

Cổ tức thường được chi trả dưới hai hình thức chính:

• Cổ tức bằng tiền mặt: Tiền được chuyển trực tiếp vào tài khoản chứng khoán của Quý vị.
• Cổ tức bằng cổ phiếu: Doanh nghiệp phát hành thêm cổ phiếu mới để chuyển cho cổ đông, giúp Quý vị gia tăng số lượng tài sản nắm giữ mà không cần bỏ thêm vốn.

Lợi nhuận từ trái tức (Coupon)

Khác với cổ phiếu, khi Quý vị mua trái phiếu, Quý vị đóng vai trò là chủ nợ của tổ chức phát hành (doanh nghiệp hoặc Chính phủ). Lợi nhuận từ trái phiếu được gọi là trái tức – khoản lãi suất định kỳ mà bên vay cam kết chi trả cho bên cho vay.

Điểm khác biệt quan trọng của trái tức so với cổ tức là:

• Tính ổn định: Khoản lãi này thường cố định và được công bố cụ thể ngay tại thời điểm phát hành.
• Tính ưu tiên: Trái tức phải được chi trả bất kể doanh nghiệp có lãi hay lỗ (trừ trường hợp doanh nghiệp mất khả năng thanh toán), giúp hình thức này trở thành kênh đầu tư an toàn cho những người ưa thích sự bền vững.

Vai trò của chứng khoán

Chứng khoán có vai trò quan trọng trong nền kinh tế, cụ thể là:

• Đóng vai trò trung gian tài chính: Chứng khoán giúp kết nối các nhà đầu tư với các doanh nghiệp, tổ chức cần vốn.
• Tạo kênh đầu tư hiệu quả: Chứng khoán mang lại cơ hội sinh lời cho các nhà đầu tư.
• Phát triển thị trường tài chính: Chứng khoán giúp thị trường tài chính trở nên sôi động và phát triển.

Các loại chứng khoán phổ biến tại Việt Nam

Trong hoạt động đầu tư tài chính, việc phân loại chứng khoán dựa trên hình thức sở hữu là cơ sở quan trọng giúp Quý nhà đầu tư xác định vị thế, quyền lợi cũng như mức độ rủi ro của mình. Dưới đây là 4 loại chứng khoán phổ biến nhất:

Cổ phiếu (Chứng khoán vốn)

Cổ phiếu là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn điều lệ của doanh nghiệp phát hành. Khi sở hữu cổ phiếu, Quý vị chính thức trở thành cổ đông và được hưởng các quyền lợi cốt lõi sau:

• Quyền nhận cổ tức: Được chia sẻ một phần lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp bằng tiền mặt hoặc cổ phiếu.
• Quyền tham gia quản lý: Tham dự và biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông để quyết định các vấn đề quan trọng của công ty.
• Quyền ưu tiên mua cổ phiếu mới: Được ưu tiên mua cổ phiếu phát hành thêm để duy trì tỷ lệ sở hữu.
• Lợi nhuận từ chênh lệch giá: Cơ hội gia tăng tài sản khi giá cổ phiếu tăng trưởng trên thị trường thứ cấp.

Trái phiếu (Chứng khoán nợ)

Trái phiếu là loại chứng khoán xác nhận nghĩa vụ trả nợ của tổ chức phát hành (Chính phủ, ngân hàng hoặc doanh nghiệp) đối với nhà đầu tư. Khi mua trái phiếu, Quý vị đóng vai trò là chủ nợ và được đảm bảo các quyền lợi:

• Nhận lãi định kỳ (Trái tức): Được hưởng lãi suất cố định hoặc thả nổi theo cam kết, bất kể kết quả kinh doanh của doanh nghiệp.
• Tính an toàn cao: Được hoàn trả số tiền gốc khi trái phiếu đến hạn đáo hạn.
• Quyền ưu tiên thanh toán: Trong trường hợp doanh nghiệp giải thể, chủ sở hữu trái phiếu được ưu tiên thanh toán trước cổ đông.

Chứng chỉ quỹ

Chứng chỉ quỹ là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn góp trong quỹ đại chúng. Đây là lựa chọn tối ưu cho những nhà đầu tư bận rộn hoặc chưa có nhiều kinh nghiệm thực chiến nhờ các đặc điểm:

• Quản lý chuyên nghiệp: Toàn bộ nguồn vốn được điều hành bởi các chuyên gia tài chính từ công ty quản lý quỹ nhằm tối ưu hóa lợi nhuận.
• Đa dạng hóa danh mục: Vốn của Quý vị được phân bổ vào nhiều tài sản khác nhau (cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản...) để giảm thiểu rủi ro.
• Lợi nhuận ổn định: Nhà đầu tư nhận được lợi nhuận định kỳ từ kết quả hoạt động đầu tư của quỹ.

Chứng khoán phái sinh và Chứng quyền

Đây là những công cụ tài chính phức tạp, có giá trị phụ thuộc vào một tài sản cơ sở nhất định (như cổ phiếu, chỉ số VN30...).

• Chứng quyền có bảo đảm (Warrant): Cho phép người sở hữu có quyền (nhưng không có nghĩa vụ) mua hoặc bán tài sản cơ sở với mức giá xác định vào một thời điểm trong tương lai.
• Hợp đồng tương lai (Futures): Là thỏa thuận mua bán tài sản cơ sở tại một thời điểm xác định trong tương lai với mức giá đã chốt tại thời điểm hiện tại. Đây là công cụ đắc lực để phòng ngừa rủi ro hoặc đầu cơ dựa trên biến động của chỉ số thị trường.

Kết luận

Tóm lại, chứng khoán không chỉ là bằng chứng xác nhận quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư đối với tài sản doanh nghiệp, mà còn là đòn bẩy tài chính mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Dù thị trường luôn tiềm ẩn những biến động, nhưng với một nền tảng kiến thức vững chắc và một chiến lược quản trị rủi ro bài bản, bạn hoàn toàn có thể biến chứng khoán thành kênh tạo thu nhập thụ động bền vững. Hãy nhớ rằng, sự thành công trong đầu tư không đến từ may mắn, mà đến từ việc thấu hiểu bản chất thị trường và lựa chọn người đồng hành uy tín.